In een toernooi meet de schaakklok de bedenktijd van elke speler: je bedient haar met de hand waarmee je de zet hebt gedaan, en de speler wiens tijd is verstreken, verliest de partij, tenzij de tegenstander geen mat meer kan zetten. FIDE-wedstrijden worden gespeeld met erkende elektronische klokken, zoals de DGT 3000.
Schaakklok, wedstrijdklok, chronometer of timer: de woorden verschillen, het voorwerp is hetzelfde. Twee gekoppelde wijzerplaten, van wie er telkens maar één loopt, en elke speler stopt de zijne door na zijn zet op zijn knop te drukken. Achter dit eenvoudige gebaar voorzien de Schaakregels van de FIDE in tal van gevallen: waar de klok moet staan, wat te doen als ze uitvalt, wanneer een verlies op tijd remise wordt. Dit moet je weten voordat je speelt of arbitreert.
De regels voor de schaakklok in het toernooi
- Na elke zet stop je je klok, waarmee die van de tegenstander start (artikel 6.2.1). Een zet wordt voor onwettige zetten overigens pas als voltooid beschouwd zodra de klok is bediend.
- Je drukt in met de hand waarmee je hebt gespeeld (artikel 6.2): het is niet toegestaan met de rechterhand te spelen en met de linker in te drukken om een fractie van een seconde te winnen.
- De arbiter bepaalt waar de klok staat vóór de partij (artikel 6.5). Traditioneel staat ze in individuele toernooien rechts van de speler met zwart.
- Wit zet de klok in werking op het teken van de arbiter. Is een speler afwezig, dan loopt zijn tijd; na de in het reglement voorziene wachttijd verliest hij de partij. Zonder nadere bepaling is die wachttijd nul: je moet bij het begin van de ronde aan je bord zitten (artikel 6.7).
- Het is verboden je hand op de klok te houden of haar te bedienen zonder te hebben gespeeld: indrukken zonder te spelen wordt behandeld als een onwettige zet.
Wat gebeurt er als het vlaggetje valt?
Vallen van het vlaggetje: de tijd van een speler is verstreken. Op een mechanische klok valt een klein rood vlaggetje; op een elektronische klok verschijnt een symbool. Het vlaggetje wordt geacht te zijn gevallen wanneer de arbiter het vaststelt of een speler het terecht meldt.
De speler wiens vlaggetje valt voordat hij het voorgeschreven aantal zetten heeft voltooid, verliest de partij (artikel 6.9). Er is een belangrijke uitzondering: de partij is remise als de tegenstander door geen enkele reeks wettige zetten mat kan zetten, bijvoorbeeld als hij alleen nog zijn koning heeft, of een koning en een loper. De arbiter moet dus naar de stelling kijken voordat hij de partij als verloren verklaart. Als er een uitslag (mat, pat, remiseovereenkomst) is bereikt voordat het vallen van het vlaggetje werd opgemerkt, blijft die uitslag staan.
In een klassieke partij meldt de arbiter het vallen van het vlaggetje zodra hij het ziet. In rapid en blitz, wanneer de arbiter niet voortdurend elke partij volgt, kan de speler zelf winst op tijd claimen: hij stopt de klok en waarschuwt de arbiter, die het vallen ook meldt als hij het vaststelt.
Storing, verkeerde instelling en pauze
Een klok kan uitvallen of verkeerd zijn ingesteld. De Schaakregels bepalen dat elke aanduiding van de klok als regulier wordt beschouwd bij ontstentenis van een duidelijk defect; is er een duidelijk defect, dan vervangt de arbiter de klok en stelt hij de tijden zo goed mogelijk vast (artikel 6.10). Een speler mag de klok alleen op pauze zetten om de hulp van de arbiter in te roepen, bijvoorbeeld wanneer een promotie heeft plaatsgevonden en het gewenste stuk niet beschikbaar is, of bij een onregelmatigheid of hinder. Een pauze zonder geldige reden wordt bestraft (artikel 6.11). Daarom is het in een klassieke partij ook nuttig je notatieformulier bij te houden: het maakt het mogelijk het aantal gespeelde zetten te reconstrueren.
Elektronische of mechanische klok?
| Elektronisch | Mechanisch | |
|---|---|---|
| Increment (Fischer-bedenktijd) | Ja | Nee |
| Bedenktijden met meerdere periodes | Ja, op recente modellen | Alleen met handmatige instelling door de arbiter |
| Weergave | Exacte tijd, in seconden | Wijzers en vlaggetje |
| Gebruik in FIDE-wedstrijden | Door de FIDE erkende modellen | Beperkt tot bedenktijden zonder increment |
| Troef | Nauwkeurigheid, veelzijdigheid | Geen batterijen, esthetiek, verzamelobject |
Een mechanische klok, van hout of kunststof, kan niet bij elke zet tijd toevoegen: ze is alleen geschikt voor bedenktijden zonder increment. Daarom worden erkende toernooien bijna allemaal met de elektronische klok gespeeld. Houten klokken en vintagemodellen behouden hun plaats in de club, thuis en bij verzamelaars, voor vriendschappelijke partijen of blitz zonder increment.
De erkende modellen: DGT 3000 en DGT 2010
De FIDE publiceert in haar Handbook normen voor schaakmateriaal en een lijst van gecertificeerde apparatuur. Twee klokken van de Nederlandse fabrikant DGT zijn alomtegenwoordig in toernooien:
Factsheet: DGT 3000 (gegevens van de fabrikant)
- Status
- Door de FIDE goedgekeurde klok
- Modi
- 24 voorgeprogrammeerde instellingen en 5 aanpasbare geheugens; Fischer-increment, Bronstein-vertraging, Amerikaanse vertraging
- Periodes
- Ondersteuning van bedenktijden met meerdere periodes
- Weergave
- Groot scherm van 35 × 130 mm, seconden zichtbaar vanaf het begin
- Voeding
- Twee AA-batterijen van 1,5 V
- Garantie
- 5 jaar (fabrikant)
- Aansluiting
- Compatibel met de elektronische DGT-borden voor live uitzending
De DGT 2010, haar voorgangster, blijft zeer verbreid in clubs: de fabrikant presenteert haar als officiële FIDE-klok, in overeenstemming met de regels van de internationale federatie, met Fischer- en Bronstein-modi. De grote uitgezonden toernooien gebruiken de DGT 3000 gekoppeld aan elektronische borden, die de zetten live over internet versturen.
Een DGT 3000 instellen op Fischer-bedenktijd
Het principe is een van de voorgeprogrammeerde Fischer-opties te kiezen (bijvoorbeeld 3 minuten + 2 seconden per zet voor blitz, of 1 u 30 + 30 seconden per zet voor een klassieke partij), of een eigen geheugen aan te maken voor een bedenktijd met twee periodes, en vóór de ronde beide weergaven te controleren. De exacte toetsenvolgorde staat in de handleiding van de fabrikant; in een toernooi stelt de arbiter de klokken vóór de eerste ronde in of controleert hij ze, en het is een van de meest tijdrovende onderdelen van de voorbereiding.
Een klok gebruiken en kiezen
Wie met een klok begint, vindt bij Le Palais des Échecs een gebruiksaanwijzing voor de schaakklok: starten, instellen, reflexen om aan te leren tijdens de partij. Wie zich wil uitrusten, spelers of clubs, vindt er schaakklokken voor wedstrijden, elektronisch of mechanisch. Een club die een toernooi voorbereidt, moet één klok per bord voorzien, plus enkele reserveklokken: de pagina over het organiseren van een schaaktoernooi geeft de volledige materiaallijst.
Klok en bedenktijden
De klok dient in de eerste plaats om de in het reglement aangekondigde bedenktijd toe te passen: blitz, rapid of klassieke partij, met of zonder increment. De definities van de FIDE en de 60-zettenregel worden uitgelegd op de pagina over bedenktijden in het schaken. Bij een defecte klok, een instelfout of een geschil over de tijd corrigeert de arbiter de instelling op basis van de beschikbare informatie: zie de arbiter en de toernooiregels.
Veelgestelde vragen
Wat gebeurt er als het vlaggetje valt in het schaken?
De speler wiens tijd is verstreken, verliest de partij, tenzij zijn tegenstander door geen enkele reeks wettige zetten mat kan zetten: de partij is dan remise. Als er mat, pat of een remiseaanbod is geweest voordat het vallen van het vlaggetje werd opgemerkt, blijft die uitslag staan.
Hoe stel je een DGT 3000 in op Fischer-bedenktijd?
Je kiest een van de voorgeprogrammeerde Fischer-bedenktijden (bijvoorbeeld 3 min + 2 s of 1 u 30 + 30 s per zet) of maakt een eigen geheugen aan, en controleert vóór de partij de weergave aan beide kanten. De exacte toetsenvolgorde staat in de handleiding van de fabrikant.
Met welke hand druk je de klok in?
Met de hand waarmee je de zet hebt gedaan, volgens artikel 6.2 van de Schaakregels van de FIDE. Je mag niet met de ene hand spelen en met de andere indrukken.
Kun je een toernooi spelen met een mechanische klok?
Alleen bij een bedenktijd zonder increment, want een mechanische klok kan niet bij elke zet tijd toevoegen. De meeste erkende toernooien gebruiken increment en dus elektronische klokken.