W turnieju zegar szachowy mierzy czas do namysłu każdego gracza: uruchamia się go ręką, która wykonała posunięcie, a gracz, któremu skończył się czas, przegrywa partię, chyba że przeciwnik nie może już dać mata. Rozgrywki FIDE odbywają się na homologowanych zegarach elektronicznych, jak DGT 3000.
Zegar, chronometr, zegar szachowy czy minutnik: słowa się różnią, przedmiot jest ten sam. Dwa połączone cyferblaty, z których jednocześnie chodzi tylko jeden, a każdy gracz zatrzymuje swój, naciskając przycisk po wykonaniu posunięcia. Za tym prostym gestem Przepisy gry FIDE przewidują wiele przypadków: gdzie ustawić zegar, co robić, gdy się zepsuje, kiedy przekroczenie czasu zamienia się w remis. Oto, co warto wiedzieć, zanim zagrasz lub zaczniesz sędziować.
Zasady obsługi zegara szachowego w turnieju
- Po każdym posunięciu zatrzymujesz swój zegar, co uruchamia zegar przeciwnika (artykuł 6.2.1). Posunięcie uważa się zresztą za dokończone, w przypadku posunięć nieprawidłowych, dopiero po naciśnięciu zegara.
- Naciskasz ręką, która wykonała posunięcie (artykuł 6.2): nie można zagrać prawą ręką i nacisnąć lewą, by zyskać ułamek sekundy.
- Sędzia decyduje o miejscu zegara przed partią (artykuł 6.5). Tradycyjnie, w turniejach indywidualnych, ustawia się go po prawej stronie gracza grającego czarnymi.
- Białe uruchamiają zegar na sygnał sędziego. Jeśli gracza nie ma, jego czas płynie; po upływie czasu oczekiwania na walkower przewidzianego w regulaminie przegrywa partię. Jeśli regulamin tego nie precyzuje, czas ten wynosi zero: trzeba być przy stoliku na początku rundy (artykuł 6.7).
- Zakaz trzymania ręki na zegarze oraz naciskania go bez wykonania posunięcia: naciśnięcie bez posunięcia traktuje się jak posunięcie nieprawidłowe.
Co się dzieje, gdy spadnie chorągiewka?
Spadnięcie chorągiewki: czas gracza dobiegł końca. Na zegarze mechanicznym opada mała czerwona chorągiewka; na zegarze elektronicznym wyświetla się symbol. Uważa się, że chorągiewka spadła, gdy sędzia to stwierdzi albo gdy gracz zgłosi to w sposób skuteczny.
Gracz, któremu chorągiewka spadnie, zanim wykona przewidzianą liczbę posunięć, przegrywa partię (artykuł 6.9). Istnieje ważny wyjątek: partia jest remisowa, jeśli przeciwnik nie może dać mata żadnym ciągiem legalnych posunięć, na przykład gdy zostaje mu tylko król albo król i goniec. Sędzia musi więc obejrzeć pozycję, zanim ogłosi partię za przegraną. Jeśli wynik (mat, pat, zgoda na remis) został osiągnięty, zanim zauważono spadnięcie chorągiewki, wynik ten zostaje utrzymany.
W partii klasycznej sędzia ogłasza spadnięcie chorągiewki, gdy tylko je zobaczy. W szachach szybkich i błyskawicznych, gdy sędzia nie śledzi stale każdej partii, gracz może sam zgłosić wygraną na czas: zatrzymuje zegar i powiadamia sędziego, który również ogłasza spadnięcie chorągiewki, jeśli je stwierdzi.
Awaria, złe ustawienie i przerwa
Zegar może się zepsuć albo zostać źle ustawiony. Przepisy gry stanowią, że każde wskazanie zegara uważa się za prawidłowe, jeśli nie ma oczywistej wady; gdy wada jest widoczna, sędzia wymienia zegar i ustala czasy możliwie najtrafniej (artykuł 6.10). Gracz może zatrzymać zegar tylko po to, by wezwać pomoc sędziego, na przykład gdy nastąpiło przemienienie piona, a potrzebnej bierki nie ma, albo w razie nieprawidłowości lub przeszkadzania. Zatrzymanie bez ważnego powodu jest karane (artykuł 6.11). Dlatego w partii klasycznej warto też na bieżąco prowadzić kartę partii: pozwala odtworzyć liczbę wykonanych posunięć.
Zegar elektroniczny czy mechaniczny?
| Elektroniczny | Mechaniczny | |
|---|---|---|
| Przyrost (tempo Fischera) | Tak | Nie |
| Tempa wieloetapowe | Tak, w nowszych modelach | Tylko przy ręcznym ustawieniu przez sędziego |
| Wyświetlacz | Dokładny czas, w sekundach | Wskazówki i chorągiewka |
| Zastosowanie w rozgrywkach FIDE | Modele homologowane przez FIDE | Ograniczone do temp bez przyrostu |
| Zaleta | Precyzja, wszechstronność | Brak baterii, estetyka, przedmiot kolekcjonerski |
Zegar mechaniczny, drewniany lub plastikowy, nie potrafi dodawać czasu po każdym posunięciu: nadaje się tylko do temp bez przyrostu. Dlatego turnieje homologowane rozgrywa się prawie wszystkie na zegarze elektronicznym. Zegary drewniane i modele vintage zachowują jednak swoje miejsce w klubie, w domu i u kolekcjonerów, w partiach towarzyskich lub w szachach błyskawicznych bez przyrostu.
Modele homologowane: DGT 3000 i DGT 2010
FIDE publikuje w swoim Handbooku normy dla sprzętu szachowego i listę certyfikowanego wyposażenia. Dwa zegary holenderskiego producenta DGT są w turniejach wszechobecne:
Karta: DGT 3000 (dane producenta)
- Status
- Zegar zatwierdzony przez FIDE
- Tryby
- 24 zaprogramowane ustawienia i 5 pamięci do własnej konfiguracji; przyrost Fischera, opóźnienie Bronsteina, opóźnienie amerykańskie
- Etapy
- Obsługa temp wieloetapowych
- Wyświetlacz
- Duży ekran 35 × 130 mm, sekundy widoczne od początku
- Zasilanie
- Dwie baterie AA 1,5 V
- Gwarancja
- 5 lat (producent)
- Połączenie
- Współpracuje z elektronicznymi szachownicami DGT do transmisji
Starszy model, DGT 2010, jest nadal bardzo rozpowszechniony w klubach: producent przedstawia go jako oficjalny zegar FIDE, zgodny z przepisami Międzynarodowej Federacji, z trybami Fischera i Bronsteina. Wielkie turnieje z transmisją używają DGT 3000 połączonych z elektronicznymi szachownicami, które wysyłają posunięcia na żywo do internetu.
Ustawianie DGT 3000 w tempie Fischera
Zasada polega na wybraniu jednej z zaprogramowanych opcji Fischera (na przykład 3 minuty + 2 sekundy na posunięcie dla szachów błyskawicznych albo 1 h 30 + 30 sekund na posunięcie dla partii klasycznej) albo na utworzeniu własnej pamięci dla tempa dwuetapowego, a następnie sprawdzeniu obu wyświetlaczy przed rundą. Dokładna kolejność klawiszy znajduje się w instrukcji producenta; w turnieju to sędzia ustawia lub sprawdza zegary przed pierwszą rundą i jest to jedna z najbardziej czasochłonnych czynności przy przygotowaniach.
Obsługa i wybór zegara
Na początek pracy z zegarem Le Palais des Échecs proponuje instrukcję obsługi zegara szachowego: uruchamianie, ustawianie, nawyki, które warto zdobyć w partii. Ci, którzy chcą się wyposażyć, gracze lub kluby, znajdą tam zegary szachowe do rozgrywek, elektroniczne lub mechaniczne. Klub przygotowujący turniej musi przewidzieć jeden zegar na stolik, plus kilka zapasowych: listę sprzętu opisuje strona o organizacji turnieju szachowego.
Zegar a tempo gry
Zegar służy przede wszystkim do stosowania tempa gry ogłoszonego w regulaminie: szachy błyskawiczne, szybkie lub partia klasyczna, z przyrostem lub bez. Definicje FIDE i regułę 60 posunięć wyjaśnia strona o tempie gry w szachach. W razie awarii zegara, błędu ustawienia lub sporu o czas sędzia koryguje ustawienie na podstawie dostępnych informacji: zobacz sędzia i przepisy turniejowe.
Najczęstsze pytania
Co się dzieje, gdy w szachach spadnie chorągiewka?
Gracz, któremu skończył się czas, przegrywa partię, chyba że jego przeciwnik nie może dać mata żadnym ciągiem legalnych posunięć: wtedy partia jest remisowa. Jeśli mat, pat lub zgoda na remis nastąpiły, zanim zauważono spadnięcie chorągiewki, wynik ten zostaje utrzymany.
Jak ustawić DGT 3000 w tempie Fischera?
Wybiera się jedno z zaprogramowanych temp Fischera (na przykład 3 min + 2 s lub 1 h 30 + 30 s na posunięcie) albo tworzy własną pamięć, a przed partią sprawdza wyświetlacz po obu stronach. Dokładną kolejność klawiszy opisuje instrukcja producenta.
Którą ręką naciska się zegar?
Tą, która wykonała posunięcie, zgodnie z artykułem 6.2 Przepisów gry FIDE. Nie wolno wykonać posunięcia jedną ręką, a zegar nacisnąć drugą.
Czy w turnieju można grać na zegarze mechanicznym?
Tylko w tempie bez przyrostu, bo zegar mechaniczny nie potrafi dodawać czasu po każdym posunięciu. Większość turniejów homologowanych stosuje przyrost, a więc zegary elektroniczne.