Het Zwitserse systeem in het schaken is een indelingsmethode waarbij elke speler in elke ronde een tegenstander treft met evenveel punten als hijzelf, zonder ooit twee keer dezelfde te ontmoeten. Het aantal rondes ligt vooraf vast, niemand valt af en gelijke standen worden beslist met criteria zoals de Buchholz.
Het Zwitserse systeem is het format van bijna alle opens: het laat tientallen, zelfs honderden spelers meedoen over een beperkt aantal rondes en levert toch een winnaar op. De FIDE heeft de regels vastgelegd in haar Handbook; de huidige versie van haar indelingssysteem, het zogeheten Nederlands systeem (Dutch System), geldt sinds 1 februari 2026, en haar tiebreakregels sinds 1 maart 2026.
Zwitserse ronde: gangbare uitdrukking voor een ronde van een toernooi volgens het Zwitserse systeem, of voor het toernooi zelf. Het woord komt van de herkomst: het systeem werd voor het eerst gebruikt in een schaaktoernooi in Zürich, aan het einde van de 19e eeuw.
De principes van het Zwitserse systeem in het schaken
- Indeling op score. Vóór elke ronde worden de spelers ingedeeld in scoregroepen (iedereen met 2 punten, iedereen met 1,5 punt…). Zoveel mogelijk wordt binnen elke groep ingedeeld.
- Geen herhaalde ontmoetingen. Dit is het enige absolute criterium van het FIDE-systeem: twee spelers ontmoeten elkaar nooit vaker dan één keer in hetzelfde toernooi.
- Afwisseling van kleuren. Er wordt naar gestreefd iedereen evenveel keer wit als zwart te geven en de kleuren af te wisselen. Het Nederlands systeem beperkt, onder zijn kwaliteitscriteria, kleurverschillen groter dan twee en series van drie partijen op rij met dezelfde kleur.
- Floaters. Als een scoregroep een oneven aantal spelers telt, of als ontmoetingen onmogelijk zijn, «floatet» een speler naar de naburige groep en treft hij een tegenstander met een half punt of een punt verschil.
- Bye. Bij een oneven aantal spelers krijgt de laatste niet-ingedeelde speler vrijstelling. Volgens de basisregels van de FIDE levert die indelings-bye evenveel punten op als een overwinning, tenzij het toernooireglement iets anders bepaalt. Sommige reglementen laten ook toe vooraf een bye aan te vragen, doorgaans voor een half punt.
In de eerste ronde, zonder resultaten, worden de spelers gerangschikt op Elo-rating en wordt de lijst in tweeën gesneden: de eerste van de bovenste helft treft de eerste van de onderste helft, de tweede de tweede, enzovoort. Hetzelfde principe geldt daarna binnen elke scoregroep.
Hoeveel rondes zijn er nodig?
Opdat slechts één speler met de maximale score eindigt, zijn ongeveer evenveel rondes nodig als de tweelog van het aantal spelers: 3 rondes voor 8 spelers, 4 voor 16, 7 voor 128. Opens spelen er vaak meer, omdat het doel ook is alle deelnemers correct te rangschikken: negen rondes voor de grote festivals, elf voor de FIDE Grand Swiss of het Europees individueel kampioenschap.
Uitgewerkt voorbeeld: een open met 8 spelers over 3 rondes
Acht spelers, gerangschikt van A (de sterkste) tot H. Voor de eenvoud houden we hier geen rekening met de kleuren, die de werkelijke indeling soms wijzigen.
| Bord | Indeling | Uitslag |
|---|---|---|
| 1 | A – E | 1-0 |
| 2 | B – F | 1-0 |
| 3 | C – G | 1-0 |
| 4 | D – H | 0-1 (verrassing) |
Na ronde 1 bestaat de groep met 1 punt uit A, B, C en H; de groep met 0 punten uit D, E, F en G. In elke groep wordt opnieuw in tweeën gesneden.
| Groep | Indeling | Uitslag |
|---|---|---|
| 1 punt | A – C | 1-0 |
| 1 punt | B – H | ½-½ |
| 0 punten | D – F | 1-0 |
| 0 punten | E – G | ½-½ |
Vóór ronde 3 staat A alleen aan de leiding met 2 punten. Hij «floatet» naar de groep met 1,5 punt (B en H) en treft B, tegen wie hij nog niet heeft gespeeld. H, die alleen overblijft, zakt naar de groep met 1 punt en treft C (tegen D heeft hij al gespeeld). D zakt op zijn beurt naar de groep met 0,5 punt en treft E; G blijft over tegen F. Geen enkel paar heeft elkaar al eerder ontmoet.
| Indeling | Uitslag | Speler | Punten | Buchholz |
|---|---|---|---|---|
| A – B | 1-0 | A | 3 | 4 |
| H – C | 1-0 | H | 2,5 | 4,5 |
| D – E | ½-½ | B | 1,5 | 5,5 |
| G – F | 1-0 | D | 1,5 | 3,5 |
| G | 1,5 | 2 | ||
| C, E | 1 | – | ||
| F | 0 | – |
B, D en G eindigen alle drie op 1,5 punt. De Buchholz scheidt hen: de tegenstanders van B (F, H en A) scoorden 0 + 2,5 + 3 = 5,5 punten; die van D (H, F en E) 2,5 + 0 + 1 = 3,5; die van G (C, E en F) 1 + 1 + 0 = 2. B wordt dus derde, D vierde en G vijfde: B heeft de sterkste spelers van het toernooi getroffen.
De tiebreaks uitgelegd
Tiebreaks dienen alleen om spelers met een gelijk aantal punten te rangschikken. Het toernooireglement moet vooraf aankondigen welke worden gebruikt en in welke volgorde; bij ontstentenis bepaalt de FIDE dat de hoofdarbiter de lijst aanvult. De volgende definities zijn die van de tiebreakregels van de FIDE die sinds 1 maart 2026 gelden.
| Tiebreak | Principe | Wanneer gebruikt |
|---|---|---|
| Buchholz | Som van de eindscores van de tegenstanders | Zwitsers systeem |
| Buchholz Cut-1 (afgekapt) | Buchholz min de score van de zwakste tegenstander | Zwitsers systeem, om het effect van een niet-opgekomen of zeer zwakke tegenstander te verzachten |
| Sonneborn-Berger | Per partij: eindscore van de tegenstander vermenigvuldigd met de tegen hem gescoorde punten | Vooral round robin, soms bij Zwitsers |
| Onderlinge ontmoeting | Uitslag van de partijen tussen de spelers met gelijke stand | Alle formats, wanneer de spelers met gelijke stand elkaar hebben getroffen |
| Aantal overwinningen | Aantal gewonnen rondes (of aan het bord gewonnen partijen, afhankelijk van de variant) | Alle formats |
| Gemiddelde Elo van de tegenstanders | Afgerond gemiddelde van de ratings van de aan het bord ontmoette tegenstanders | Zwitsers systeem |
| Performance | Gemiddelde van de tegenstanders plus een verschil dat volgt uit het percentage punten, volgens de tabel van de FIDE | Zwitsers systeem |
| Koya | Punten gescoord tegen spelers die minstens 50 % hebben gehaald | Round robin |
De varianten van de Buchholz zijn verboden in een round-robintoernooi, waar ze geen zin hebben omdat iedereen dezelfde tegenstanders heeft. Voor niet gespeelde rondes (bye, niet-opkomst) voorziet de FIDE in een bijzondere berekeningswijze, met een «virtuele» tegenstander, om de vrijgestelde speler niet te benadelen of te bevoordelen. In Frankrijk verwijzen openreglementen voor deze berekening vaak naar de methode die in de software Papi is geprogrammeerd.
Sonneborn-Berger: een voorbeeld
Laten we B uit het voorbeeld hierboven nemen. Hij versloeg F (0 punten aan het eind), speelde remise tegen H (2,5 punten) en verloor van A. Zijn Sonneborn-Berger is 0 × 1 + 2,5 × ½ + 3 × 0 = 1,25. Deze tiebreak beloont de punten die zijn gehaald tegen spelers die het toernooi goed afsloten.
Zwitsers systeem of round robin?
In een round-robintoernooi ontmoet elke speler alle anderen: dat is het format van de gesloten elitetoernooien, zoals de Masters-groep van het Tata Steel Chess (14 spelers, 13 rondes). De volgorde van de ontmoetingen volgt tabellen die de FIDE publiceert, de Bergertabellen. Dit format is eerlijker, omdat iedereen hetzelfde programma heeft, maar het vergt evenveel rondes als er spelers zijn min één: onmogelijk met 200 deelnemers. Het Zwitserse systeem is het compromis dat grote opens mogelijk maakt.
Indelingssoftware
Niemand deelt een open nog met de hand in. In Frankrijk gebruikt de arbiter doorgaans Papi, de software van de FFE, die ook het resultatenbestand maakt dat voor de erkenning wordt verstuurd. Swiss-Manager, door de FIDE goedgekeurd, is in Europa zeer verbreid; het publiceert indelingen en standen op de site chess-results, waar spelers hun toernooien live volgen. De Direction nationale de l'arbitrage van de FFE vermeldt ook andere tools, zoals Sharly Chess of ChessEvent. De keuze van de software en de opzet van een toernooi worden uitgewerkt op de pagina over het organiseren van een schaaktoernooi.
Zwitserse indelingen vooronderstellen ook een nauwkeurig reglement over de bedenktijd, vooraf aangekondigd (zie bedenktijden in het schaken), en een arbiter om bijzondere gevallen te beslechten, zoals niet-opkomsten of te laat aangevraagde byes (zie de arbiter en de toernooiregels). Om dichtbij huis een open volgens het Zwitserse systeem te spelen, vermeldt het overzicht van Le Palais des Échecs clubs die opens volgens het Zwitserse systeem organiseren in heel Frankrijk.
Veelgestelde vragen
Wat is een Zwitserse ronde?
Het is een ronde van een toernooi volgens het Zwitserse systeem: elke speler treft daarin een tegenstander met evenveel punten als hijzelf, die hij nog niet heeft ontmoet. Bij uitbreiding duidt de term het hele toernooi aan dat volgens dit systeem wordt gespeeld.
Hoe wordt de Buchholz berekend?
Je telt de eindscores op van alle tegenstanders die je hebt ontmoet. Een speler die tegenstanders trof die met 3, 2,5 en 0 punten eindigden, heeft bijvoorbeeld een Buchholz van 5,5. Hoe hoger de Buchholz, hoe zwaarder het parcours was. De Buchholz Cut-1 laat de score van de zwakste tegenstander weg.
Kun je in een Zwitsers toernooi twee keer dezelfde tegenstander treffen?
Nee. In het indelingssysteem van de FIDE is dit een absoluut criterium: twee spelers ontmoeten elkaar nooit vaker dan één keer in hetzelfde toernooi.
Wat gebeurt er als het aantal spelers oneven is?
De speler die zonder tegenstander blijft, krijgt een bye. Volgens de basisregels van de FIDE scoort hij evenveel punten als bij een overwinning, tenzij het toernooireglement anders bepaalt. Volgens diezelfde regels kan een speler in het toernooi maar één indelings-bye krijgen.